Od piątku, 12 czerwca, w całej Unii Europejskiej zaczęły obowiązywać przepisy tzw. paktu migracyjnego. To jedna z najgłośniejszych i najbardziej kontrowersyjnych reform unijnej polityki migracyjnej ostatnich lat. Choć w debacie publicznej temat najczęściej sprowadzany jest do relokacji migrantów, nowe regulacje obejmują znacznie szerszy zakres: ochronę granic, procedury azylowe, powroty osób bez prawa pobytu, gromadzenie danych biometrycznych oraz mechanizm solidarności między państwami członkowskimi.

Pakt migracyjny to nie pojedyncza deklaracja polityczna, ale pakiet unijnych przepisów, które państwa członkowskie muszą stosować. Część z nich działa bezpośrednio, część wymaga dostosowania prawa krajowego. W praktyce oznacza to, że państwa Unii mają działać według bardziej ujednoliconych zasad przy przyjmowaniu, rejestrowaniu i rozpatrywaniu wniosków osób ubiegających się o ochronę międzynarodową.

Największe emocje budzi tzw. mechanizm solidarnościowy. Zakłada on, że kraje UE będą wspierać państwa najbardziej obciążone presją migracyjną. Wsparcie może mieć różne formy: przyjęcie części osób ubiegających się o azyl, wkład finansowy albo pomoc operacyjną, np. skierowanie personelu czy sprzętu.

Polska została czasowo zwolniona z udziału w tym mechanizmie. Powodem jest m.in. przyjęcie uchodźców z Ukrainy oraz sytuacja na granicy z Białorusią, gdzie od lat dochodzi do prób instrumentalnego wykorzystywania migracji. To jednak nie oznacza, że Polska została wyłączona z całego paktu. Zwolnienie dotyczy mechanizmu solidarnościowego i ma być weryfikowane co roku.

Eksperci zwracają uwagę, że pakt nie oznacza automatycznego obowiązku przyjmowania migrantów. Nawet w przypadku państw objętych mechanizmem solidarnościowym możliwe są różne formy udziału, nie tylko relokacja. Właśnie dlatego sprowadzanie całego pakietu wyłącznie do hasła „przymusowej relokacji” nie oddaje pełnego obrazu nowych przepisów.

Drugim istotnym elementem reformy są procedury graniczne. Mają one dotyczyć m.in. osób, które mają niewielkie szanse na uzyskanie ochrony międzynarodowej, podają fałszywe informacje, nie mają wyjaśnionej tożsamości albo mogą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa. Takie osoby mają być objęte szybszą, odrębną procedurą, prowadzoną jeszcze na granicy lub w specjalnie wyznaczonych miejscach.

Pakt przewiduje również szersze wykorzystanie danych biometrycznych, usprawnienie procedur powrotowych oraz działania mające ograniczać nadużycia w systemie azylowym. Komisja Europejska przekonuje, że nowe przepisy mają jednocześnie wzmacniać ochronę granic zewnętrznych UE i gwarantować prawa osób, które rzeczywiście potrzebują ochrony.

Polski rząd zapowiada jednak, że nie wdroży wszystkich rozwiązań w pełnym zakresie. Przedstawiciele MSWiA wskazują, że Polska chce stosować te elementy, które wzmacniają bezpieczeństwo granic, usprawniają politykę powrotów i pozwalają reagować na sytuacje kryzysowe. Jednocześnie Warszawa nie chce wdrażać części zapisów dotyczących dodatkowej infrastruktury przy granicy, argumentując, że mogłoby to utrudnić restrykcyjną ochronę granicy z Białorusią.

W praktyce wejście paktu w życie może nie być od razu mocno odczuwalne dla przeciętnego mieszkańca Polski. Nowe przepisy dotyczą przede wszystkim migracji nieregularnej i systemu ochrony międzynarodowej, a nie codziennej migracji zarobkowej. To jednak temat, który będzie wracał, bo decyzje dotyczące mechanizmu solidarnościowego mają być podejmowane cyklicznie, a sytuacja poszczególnych państw będzie oceniana każdego roku.

Jedno jest pewne: pakt migracyjny stał się już obowiązującym elementem unijnego prawa, a jego wdrażanie będzie jednym z najważniejszych politycznych i administracyjnych testów dla państw członkowskich w najbliższych miesiącach.