Rozbijane witryny sklepowe, napaści na żydowskich mieszkańców i osiem osób wywiezionych do więzienia. Tak wyglądały wydarzenia, które rozegrały się w Kamieniu Pomorskim w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku. Podczas nazistowskiego pogromu splądrowano m.in. sklepy dwóch miejscowych kobiet – Else Prytek i Ruth Salomon. Dramatyczna historia sprzed 88 lat została udokumentowana w opracowaniach Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz niemieckich historyków.
W listopadzie 1938 roku Kamień Pomorski, noszący wówczas niemiecką nazwę Cammin, znajdował się w granicach III Rzeszy. Podobnie jak w innych niemieckich miastach, także tutaj ludność żydowska od kilku lat doświadczała coraz dotkliwszych prześladowań. Ich kulminacją stały się wydarzenia nocy z 9 na 10 listopada, znane jako noc kryształowa. Pogrom został zorganizowany przez nazistowskie władze i objął obszar całych Niemiec. Atakowano żydowskich mieszkańców, niszczono sklepy, podpalano synagogi i dokonywano masowych aresztowań. Nazwa „noc kryształowa” nawiązywała do szkła z rozbijanych witryn, jednak za tym określeniem kryła się fala przemocy wymierzonej w ludność żydowską.
Splądrowano sklepy dwóch mieszkanek Kamienia
Jak wynika z materiałów Wirtualnego Sztetla, prowadzonego przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, podczas listopadowego pogromu w Kamieniu Pomorskim dochodziło do napaści na miejscowych Żydów oraz niszczenia należących do nich sklepów. Wśród poszkodowanych znalazły się Else Prytek i Ruth Salomon. Sklepy obu kobiet zostały splądrowane. Sprawcy wybijali szyby w żydowskich przedsiębiorstwach i niszczyli znajdujące się w nich mienie. Dostępne opracowania nie wskazują dokładnych adresów obu sklepów ani rozmiaru poniesionych strat. Zachowały się jednak nazwiska ich właścicielek, stanowiące dziś jedno z nielicznych świadectw konkretnych losów mieszkańców Kamienia podczas pogromu.
Represje nie ograniczyły się do niszczenia żydowskiego mienia. Ośmiu Żydów zostało aresztowanych i przewiezionych do więzienia w Świnoujściu, noszącym wówczas nazwę Swinemünde. Niemieckie opracowanie poświęcone historii społeczności żydowskiej w Cammin precyzuje, że zatrzymani byli mężczyznami. Zastosowano wobec nich tzw. Schutzhaft, czyli „areszt ochronny”. Pod tą nazwą nazistowski aparat bezpieczeństwa ukrywał represyjne pozbawianie wolności bez normalnej kontroli sądowej. Aresztowanie nie wymagało udowodnienia popełnienia przestępstwa. Podczas listopadowego pogromu mechanizm ten wykorzystywano do masowego zatrzymywania Żydów. Nie udało się dotąd ustalić nazwisk ośmiu mężczyzn wywiezionych z Kamienia Pomorskiego. Wiadomo natomiast, że wydarzenia listopada 1938 roku stały się punktem zwrotnym w dziejach miejscowej społeczności żydowskiej.
Policja chroniła synagogę. Nie była już własnością Żydów
Szczególnie wymowny jest los kamieńskiej synagogi, znajdującej się przy dzisiejszej ulicy Pocztowej 2. Budynek wzniesiono w XIX wieku, a jego uroczyste poświęcenie odbyło się w 1877 roku. Przez dziesięciolecia służył miejscowej społeczności żydowskiej jako miejsce modlitwy i spotkań religijnych. Jednak na kilka lat przed pogromem gmina żydowska, której liczebność systematycznie malała, sprzedała synagogę miastu. W listopadzie 1938 roku budynek nie pełnił już funkcji religijnej. Mieścił się w nim urząd pracy. W noc kryształową, gdy w Kamieniu Pomorskim napadano na Żydów i plądrowano należące do nich sklepy, dawnej synagogi pilnowali policjanci.
Ochronę zapewniono na polecenie burmistrza, ponieważ budynek był już własnością miasta. Dzięki temu uniknął zniszczenia, jakie spotkało wiele innych synagog na terenie III Rzeszy. To jeden z najbardziej przejmujących paradoksów wydarzeń z listopada 1938 roku. Podczas gdy miejscowa ludność żydowska doświadczała przemocy i aresztowań, dawną synagogę chroniono jako mienie komunalne.
Według niemieckiego opracowania historycznego po zwolnieniu aresztowanych mężczyzn niemal wszyscy pozostali żydowscy mieszkańcy opuścili Kamień Pomorski. Dalsze losy wielu z nich pozostają nieznane. Skalę zanikania miejscowej społeczności pokazują dane przytoczone przez Wirtualny Sztetl. Około 1923 roku w Kamieniu mieszkało jeszcze 35 Żydów. Tymczasem spis ludności przeprowadzony w 1939 roku wykazał już tylko osiem osób pochodzenia żydowskiego w mieście i jego okolicach.
Budynek dawnej synagogi przy ulicy Pocztowej 2 przetrwał zarówno listopadowy pogrom, jak i II wojnę światową. Po późniejszych przebudowach zaczął pełnić funkcję mieszkalną. Dziś, 10 listopada 2026 roku, mija dokładnie 88 lat od wydarzeń, które zapisały się jako jeden z najtragiczniejszych rozdziałów w historii żydowskich mieszkańców Kamienia Pomorskiego. Noc kryształowa przypomina, że nazistowskie prześladowania nie były wyłącznie historią wielkich niemieckich miast. Rozgrywały się również na ulicach Kamienia Pomorskiego, wśród ludzi, którzy tutaj mieszkali, pracowali i prowadzili swoje sklepy.
