45 lat temu obchody Narodowego Święta Niepodległości w Kamieniu Pomorskim znalazły się pod obserwacją Służby Bezpieczeństwa. W archiwach Instytutu Pamięci Narodowej zachował się meldunek z 11 listopada 1981 roku, opisujący spotkanie zorganizowane przez miejscową „Solidarność”. Uczestniczyło w nim około 200 osób, a jednym z przemawiających był zaledwie 23-letni Stefan Oleszczuk, późniejszy burmistrz Kamienia Pomorskiego.
Choć dokument Służby Bezpieczeństwa nosi datę 11 listopada 1981 roku, opisywane w nim wydarzenie odbyło się dzień wcześniej. Spotkanie rozpoczęło się 10 listopada o godzinie 16:30 i trwało do 18:50. Jego organizatorem była Międzyzakładowa Komisja Założycielska NSZZ „Solidarność” w Kamieniu Pomorskim.
Według informacji zawartych w meldunku w uroczystości uczestniczyło około 200 osób. Wśród zabierających głos znaleźli się działacze wymienieni w dokumencie pod nazwiskami Ustasiak i Zimowski, a także Stefan Oleszczuk.
Obchody miały szczególne znaczenie. W 1981 roku rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości nie była jeszcze oficjalnym świętem państwowym. Dla środowisk opozycyjnych 11 listopada pozostawał jednak jednym z najważniejszych symboli polskiej suwerenności i pamięci historycznej.
Wystąpienia uczestników zainteresowały funkcjonariuszy SB. W zachowanym dokumencie przemówienie Oleszczuka zostało ocenione przez aparat bezpieczeństwa jako mające charakter antypartyjny i antypaństwowy. Meldunek wskazywał również na możliwość udostępnienia nagrania wystąpienia Wydziałowi III „A”. Nie przesądza to jednak, kto dokonał samego nagrania.
Miał 23 lata i organizował obchody
Stefan Oleszczuk urodził się 22 kwietnia 1958 roku w Kamieniu Pomorskim. W chwili listopadowych wydarzeń miał więc 23 lata. Był już zaangażowany w działalność opozycyjną, a po wydarzeniach sierpnia 1980 roku związał się z NSZZ „Solidarność”.
We wspomnieniach opublikowanych po latach Oleszczuk opisywał, że kierownictwo kamieńskiej „Solidarności” powierzyło mu przygotowanie obchodów 11 listopada oraz zaproszenie znanych działaczy opozycyjnych ze Szczecina. Jak relacjonował, podczas uroczystości przemawiał jako pierwszy. Wystąpienie miało wywołać duże emocje wśród zgromadzonych w wypełnionej sali widowiskowej. Oleszczuk przedstawiał to wydarzenie jako jeden z ważnych momentów swojej działalności opozycyjnej w Kamieniu Pomorskim.
Archiwalny meldunek SB potwierdza, że jego przemówienie zwróciło uwagę aparatu bezpieczeństwa. Dokument pokazuje również, jak dokładnie komunistyczne służby interesowały się lokalnymi inicjatywami patriotycznymi.
W grudniu mieli szukać rękopisu
Nieco ponad miesiąc po listopadowym spotkaniu w Polsce wprowadzono stan wojenny. Działacze „Solidarności” znaleźli się wówczas pod szczególnie silną presją aparatu represji. Stefan Oleszczuk wspominał, że 17 grudnia 1981 roku funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa, którym towarzyszyli przedstawiciele innych formacji, przeprowadzili przeszukanie w jego miejscu pracy, a następnie w domu.
Według jego relacji funkcjonariusze mieli szczególnie interesować się rękopisem listopadowego przemówienia wygłoszonego podczas obchodów rocznicy odzyskania niepodległości. To świadectwo pochodzi z osobistych wspomnień Oleszczuka opublikowanych w 2010 roku. Należy je odróżnić od zachowanego meldunku z 11 listopada 1981 roku, który stanowi współczesny wydarzeniom dokument wytworzony przez aparat bezpieczeństwa.
Oleszczuk został następnie pozbawiony wolności. We wspomnieniach opisywał pobyt w więzieniu w Nowogardzie oraz późniejsze represje związane z działalnością opozycyjną.
W 1981 roku od odzyskania przez Polskę niepodległości mijały 63 lata. Dla uczestników kamieńskich obchodów była to okazja do przypomnienia wydarzeń z 1918 roku, ale również do publicznego zamanifestowania przywiązania do wolności i suwerenności państwa. W czasach PRL Narodowe Święto Niepodległości nie było oficjalnie obchodzone jako święto państwowe. Zostało przywrócone dopiero w 1989 roku, u schyłku systemu komunistycznego.
