Nazwiska oficerów, organizacja jednostki, rozmieszczenie pododdziałów, a nawet propozycje przekazywania żołnierzom gospodarstw rolnych. Takie informacje o Kamieniu Pomorskim znalazły się w raporcie amerykańskiego wywiadu z 1954 roku. Odtajniony dokument pozwala zajrzeć do wojskowej przeszłości miasta z perspektywy drugiej strony żelaznej kurtyny.

Chcesz widzieć więcej artykułów z Kamienskie.info?
Dodaj nas w Google

„Military Information from Kamien Pomorski (Cammin)” – taki tytuł nosi dokument zachowany w materiałach Centralnej Agencji Wywiadowczej. Obok polskiej nazwy miasta umieszczono jego dawną nazwę niemiecką. Na formularzu, w rubryce dotyczącej dystrybucji raportu, widnieje data 23 lutego 1954 roku. Dokument oznaczono klauzulą „SECRET/CONTROL – U.S. OFFICIALS ONLY”. Zawiera jednak również zastrzeżenie: „THIS IS UNEVALUATED INFORMATION”, czyli informacje niepoddane ocenie. To istotne przy odczytywaniu jego treści – przedstawia on wiadomości, które trafiły do amerykańskiego wywiadu, a poszczególne szczegóły wymagają porównania z innymi źródłami.

Kamień, Dziwnów i Świnoujście w jednym raporcie

Głównym przedmiotem meldunku była jednostka określona po angielsku jako „2nd Coastal Defense Brig.”. W nawiasie zapisano jej polską nazwę: 2. Brygada Przeciwdesantowa. Istnienie tej formacji potwierdzają polskie opracowania historyczne. Jak podają Dariusz Faszcza i Jan Pałgan w „Kalendarium Pomorza militarnego 1945–2015”, rozkaz ministra obrony narodowej z 17 maja 1951 roku nakazywał sformowanie brygady w Kamieniu Pomorskim. Jej jednostki rozmieszczono również w Świnoujściu i Dziwnowie. Formację rozformowano w październiku 1956 roku.

Raport CIA przedstawiał własny opis organizacji brygady. Według przekazanych informacji miała składać się z trzech samodzielnych batalionów, kompanii łączności, kompanii saperów i plutonu rozpoznawczego. Wymieniano pododdziały stacjonujące w Kamieniu Pomorskim, Świnoujściu oraz Dziwnowie. To pokazuje, jak szczegółowe wiadomości o wojsku na tym odcinku wybrzeża trafiały do amerykańskich akt. Dokument obejmował zarówno strukturę formacji, jak i ludzi zajmujących konkretne stanowiska.

W meldunku znalazło się zestawienie kadry dowództwa. Wymieniono dowódcę, szefa sztabu, oficerów odpowiedzialnych za sprawy polityczne, uzbrojenie, zaopatrzenie i inne dziedziny funkcjonowania jednostki. Autor zaznaczył przy tym, że imiona opisywanych wojskowych nie były znane. Wśród nazwisk można odczytać kapitana Czerniawskiego, wskazanego jako oficer polityczny. Raport zawierał również informacje o osobach związanych z komitetem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej działającym w brygadzie. Lista stanowisk i nazwisk stanowi dziś interesujący materiał do porównania z dokumentacją garnizonu oraz rodzinnymi pamiątkami po żołnierzach. Trzeba jednak uwzględnić jakość zachowanej kopii – część zapisów jest słabo czytelna, a automatyczna transkrypcja wyraźnie zniekształca nazwiska.

Gospodarstwo i wcześniejsze wyjście do cywila

Szczególnie ciekawy fragment dotyczy prowadzonego wśród żołnierzy szkolenia politycznego. Według raportu przedstawiano im program organizowania nowych gospodarstw rolnych, które miały zostać przekazane wojskowym po zakończeniu służby. Ochotnikom ubiegającym się o gospodarstwo miano oferować wcześniejsze zwolnienie do cywila. Z przekazanej relacji wynikało jednak, że programu nie udało się przeprowadzić, a wojskowy aparat polityczny zamierzał później ponowić akcję propagandową. W brygadzie odnotowano trzech lub czterech zainteresowanych taką propozycją.

Meldunek zawierał także informację o obawach związanych z przyszłością gospodarstw. Miało panować przekonanie, że ich nowi właściciele zostaną następnie zmuszeni do wstąpienia do kołchozów albo że otrzymane gospodarstwa zostaną skonfiskowane. Były to zapisane w raporcie obawy, których sam dokument nie pozwala uznać za potwierdzony plan władz. Ten fragment daje szczególny wgląd w treść doniesień: obok wojskowej organizacji znalazły się w nich również wiadomości o obietnicach składanych żołnierzom i o towarzyszącej im nieufności.

Udostępniona kopia ma liczne wyłączenia. Zakryto między innymi pola dotyczące miejsca uzyskania informacji i daty, z której pochodziły. Jedną z kart zastępuje oznaczenie „Page Denied”. Na skanie widnieje adnotacja o zatwierdzeniu zredagowanej kopii do ujawnienia 18 grudnia 2009 roku. Publiczna wersja nie pozwala ustalić, kto przekazał wiadomości o kamieńskim wojsku ani jak dokładnie je zdobył. Nie daje więc podstaw do odtworzenia historii konkretnego informatora czy operacji wywiadowczej. Pozostaje jednak wyraźnym śladem obecności Kamienia Pomorskiego w dokumentacji zimnej wojny.